Starfsemi og hegðun býflugna

Líklega hefur einungis 1% af hegðunarmynstri bf verið greint og skráð af vísindamönnum. Hegðun bf er flókin og hefur þróast á milljónum ára fram til dagsins í dag.

Öll hegðun skordýra er eðlislæg og ákveðin um leið og eggið frjóvgast.

Eini möguleikinn til að skoða bf undir „eðlilegum“ kringumstæðum er í s.k. skoðunarbúum (glerbúum) því að ósa og opna búið veldur verulegri truflun á eðlilegri starfsemi búsins. Gagnger notkun reyks við skoðun veldur skipulagsleysi sem aftur dregur úr árásargirnd bf.

Bf skilja  líklega ekki að þær eru að safna ofgnótt hunangs sem vetrarforða og bf sem sækir heim nektar gerir sér ekki grein fyrir að hún muni bráðlega drepast af fyrirhöfninni né að  starf hennar kemur  búinu til góðs yfir veturinn ef nægilegt fóður er til staðar á haustin.

Bf sem og önnur skordýr hegða sér sem líffræðileg vélmenni við áreiti í nærumhverfi þeirra (innan og utan búsins) þar sem taugakerfi þeirra er forritað erfðafræðilega til að bregðast við á ákveðinn hátt. Langlíklegast bregðast bf við á ákveðin hátt ef rétt áreiti eru til staðar án hugsunar eða meðvitundar um afleiðingar gjörða sinna.  Slík hegðun til að lifa af hefur slípast til á milljónum ára  þróunar þar sem ófullkomin starfsemi/hegðun leiddi til tortímingar samfélagsins.

Líkamlegir (innri) áhrifaþættir

Sum starfsemi er háð innri þáttum svo sem þroska bf. T.d. getur bf ekki framleitt vax fyrr en vissum þroska vaxkirtla er náð, nýklaktar bf geta ekki stungið því eiturkirtill og gaddur hafa ekki náð fullum þroska, né heldur getur hún flogið þar sem vængir og flugvöðvar  hafa ekki náð þeim þroska er til þarf. Aðrir innri þættir eru myndun hormóna breytist með þroska.

Tvö erfðagen stjórna td. hreinsun dauðra lirfa úr klakhólfum sama er uppi á varðandi hvort bf safnar frekar frjókorni eða nektar.

Ytri áhrifaþættir

Ytri þættir svo sem hljóð, lykt, snerting, ljós  og rafsegulsvið eru skynjaðir af þúsundum sérhæfðra viðtaka og  valda hinum ýmsu viðbrögðum. Taugaboð berast frá þessum viðtökum til taugakerfisins sem bregst við á fyrirfram ákveðinn hátt eftir munstri áreitisins.

Tíma þáttur í hegðun (líkamsklukka)

Bf „muna“ á hvaða tíma blóm á vissu svæði gefa nektar og frjókorn og „mæta “ þangað þá daga sem blómin gefa eh af sér á sama tíma dag hvern.  Hegðun skv líkamsklukku er ekki sönnun gáfna, frekar sýnir það að vist áreiti svo sem  dagsbirta eða bragð blómasafans við fyrstu heimsókn bf í blómið vekur ósjálfráð viðbrögð sem fara í gang á vissum tíma dagsbirtu. Slík viðbrögð liggja djúpt í taugakerfi bf.

Skilyrt viðbrögð

Taugakerfi bf er tiltölulega einfalt  m.v. þróaðri dýr en stýrir algerlega hegðun þeirra. Ein afleiðing þess er að það eru færri viðbrögð við ákveðnu áreiti  og önnur viðbrögðin verða oft skilyrt. Sem dæmi má nefna að þegar bf kemur hlaðin frjókorni í búið byrjar hún að leita eftir „réttu“ hólfi til að leggja það í. Ef frjóklumparnir eru varlega fjarlægðir af fótum hennar breytir hún ekki hegðun sinni.

Áhrif lærdóms á hegðun

Lærdómur er breyting á hegðun sem er afleiðing reynslu. Lærdómur getur átt sér stað við einfalt samspil áreitis og viðbragðs. Það eru mörg dæmi um hvernig bf læra. Til dæmis læra sóknarflugur fljótt að tengja vissan blómailm við gjöfulan nektargjafa (blóm). Þær eru fljótar að læra og geta „munað“ það sem er eftir af ævi þeirra en það gerir þær þó ekki gáfaðar.  

Skipting verkefna

Fjöldi verkefna fer samtímis fram í búinu  ss vaxbygging, loftræsting, uppeldi ungviðis, tiltekt, flutningur fæðu mill bf og  varp svo eh sé nefnt . Þetta fer fram  á mjög skipulagðan hátt og einstök bf sérhæfir sig í vissum verkferlum eftir aldri og ástandi og þörfum búsins, flæði boðefna (pheromen) og hvaða áhrif þetta allt hefur á hina einstöku bf frá einni stund til annarrar. Líklega „vita“ bf ekki hvað þær eru að gera né hvað þær hafa gert. Því er þó þannig háttað að eh fjöldi bf vinnur sömu verkefni á sömu stundu.

 Lindauer (1953) fylgdist með starfi einstakrar bf og fann að hún hvíldi í um í 69 klst. , 56 klst. fóru í eftirlit í búinu (kannaði hólf hafði samskipti við aðrar bf), að á sama tíma tók hún þátt í ýmsum störfum. Tiltekt á hólfum tók um 12 klst., tæpar 2 klst. mataði hún ungviði á aldrinum að 3 daga aldri. 2 klst. mataði hún 3-6 daga gamalt ungviði . Önnur störf voru: byggja vaxkökur-6 klst., loka klakhólfum- 12 klst., sem varðfluga- 34 mín., „útsýnisflug“- 1 klst.  og söfnunarflug10 klst.. 

Samskipti bf.

Býflugnadansinn   Von Frich fékk Nóbelsverðlaunin 1973 fyrir rannsóknir sínar á býflugnadansinum. Hann útlistaði 2 tegundum af dansi : hringdans og vaggdans. Menn hafa greint millistig milli þessara danstegunda. Hringdansinn notar bf til að gefa til kynna  fæðu innan við 10 m frá búinu  og vaggdansinn, fæðu meira en 100 m frá búinu. Við vaggdansinn skekur bf afturbúk sinn þegar hún gengur í stefnu fæðuuppsprettunar  (blóma ) miðað við sólstöðu. Milli þessara vegalengda  dansar bf hálfmánadans í nokkrum útfærslum . Við dansinn gefur bf frá sér „hljóð“ (250-300 Hz)  með því að nudda saman vængjunum í um 20 millisek. og með 30 slíkar á  sek., þessi hljóð hafa að gera með fjarlægð til fæðunnar. Því lengur sem hún myndar hljóð því lengra er í fæðuna.

Þegar bf í dans sínum hleypur beina línu til að gefa til kynna stefnu frá sól er fjöldi þeirra hlaupa háður fjarlægð til fæðu þannig að ef um 100 m. eru  hleypur hún 9-10 sinnum beina línu á 15 sek. en ef um  2 km er að ræða þá hleypur hún 2 sinnum á 15 sek. einnig tekur hún sér lengri tíma í að hlaupa.

Dansinn fer fram á lóðréttum vaxkökunum og við dansinn gefur bf frá sér nektar sem smakkpróf til bf sem fylgjast með dansinum auk þess ber hún með sér lyktina af blómunum sem hún  hefur sótt í. Þær gefa einnig til kynna með tímasetningu dagsins hvenær blómin á ákveðnum stað gefa frá sér nektar og frjókorn enda gefa sum blóm aðeins frá sér á vissum tíma dags og geta bf „munað“ það til næsta dags. Ákafi dansins og sykurstyrkurinn í nektarnum sem býflugan gefur frá sér segir til um hve gjöfult svæðið er.   Því fleiri bf sem dansa og gefa til kynna ákveðið svæði segir einnig til um hve gjöfult svæðið er. Því gjöfulla svæðið er því fleiri bf fljúga þangað þar til einhverskonar „ mettun“ á sér stað.

Einnig bregðast „vanar“ sóknarflugur við á annan hátt en „óvanar“. Þær vönu vilja sterkari/ákveðnari vísbendingu um gjöfult svæði og heldur sömu blómategund  og þær hafa flogið á nýlega.

Einnig er þekkt að snemma dags fara svokallaðar leitarflugur út til að finna ný svæði því blómgun plantna er á mismunandi tímum dags og er sumar líður.