Kristján Kristjánsson:

Síðastliðið haust var ég staddur a Íslandi og helt þá m. a. fyrirlestur

um frævun nytjaplantna með býflugum. Eftir fyrirlesturinn kom Dr.

Einar I. Siggeirsson til mín og spurði hvort ég væri ekki til í að

skrifa grein í Garðyrkjuritið 1994, um býflugurnar og blómin, og

þær rannsóknir sem ég hef stundað á býflugum og frævun nytjaplantna.

Það er mer sönn ánægja að hafa fengið þetta tækifæri og

vona að greinin varpi skýrara ljósi a þessi friðsömu nytjadýr - býflugurnar.

Með þessari grein ætla ég að reyna að gefa ykkur örlitla

innsýn í líf og starf býflugnanna, og samtímis reyna að losa ykkur

við þennan ástæðulausa ótta sem hrjáir flestalla Íslendinga. Þegar Íslensku

hunangsflugurnar fara að hrella ykkur í sumar þá vona ég að

þið notið tækifærið að kynnast nánar þessum einstöku skordýrum

hinnar Íslensku fánu og látið vera að hringja í löggæsluna til hjálpar.

Ég her verið búsettur í Danmörku síðastliðin 10 ár og stundað mínar

rannsóknir við Landbúnaðarháskólann í Kaupmannahöfn. Rannsóknir

mínar hafa að langmestu leyti gengið út á að reyna að leysa

hið veraldlega "frævunarvandamál",eða sagt með öðrum orðum,

reyna að leysa hið klassíska leyndarmál með býflugurnar og blómið í

orðsins fyllstu merkingu. Á þessum 10 árum hef ég unnið með hinar

ýmsu tegundir býflugna og tekið þátt í fjölda rannsóknarverkefna,

bæði í Danmörku og víðar. Það yrði of langt mál að skýra frá öllum

þessum rannsóknar verkefnum og aðferðum. Ég hef því valið að skrifa

og lýsa almennt hvað býfluga er, hvaða gagn þær gera í vistkerfinu,

eða þá einfaldlega í garðinum heima og hvernig hægt er að nota býflugur

sem nytjadýr, þ.e. einhvers konar "húsdýr". Að síðustu ætla

ég aðeins að fjalla um þær tegundir býflugna er finnast hér a landi.

þ. e. safna fæðu, verja ungviðið ,fræva blómin og tryggja viðhald

dæla, sem heldur áfram að dæla eitri í sárið löngu eftir að sjálf

og sviða íaugum. Ítilfelli af þesskonar einkennum er ráðlagt að

 

lífs á jörðinni. Það skal því engan undra að margar nytjaplöntur eru

háðar býflugum um frævun.

 

Margar villtar plöntur, sem framleiða fræ, ávexti eða eru beinlínis

Fæðulind villtra dýra, eru einnig háðar býflugum um frævun. Býflugurnar

eru lang þýðingarmestu frævararnir hjá stórum hluta blómplantna,

og lífið á jörðinni yrði án efa svolítið öðruvísi ef þeim yrði

útrýmt, eða bara fjöldi þeirra minnkaði verulega. Margar villtar

plöntu tegundir myndu hverfa, framleiðsla mikilvægra ávaxta myndi

minnka og framleiðsla á fræjum ýmissa mikilvægra grænmetis-og

ávaxtategunda myndi verða ómöguleg,eða þá fjárhagslega ekki arðbær.

Mataræði okkar myndi einnig verða heldur fátæklegt.Af þeirri

Ástæðu einni er mikilvægt að standa vörð um býflugurnar eins og

kostur er, svo að frævunin íframtíðinni geti átt sér stað á sem fullkomnastan hátt.

Hér að neðan er teikning(mynd 3), sem synir á einfaldan

hátt hvernig býflugnafrævunin tengist hinum ýmsu þáttum

vistkerfisins og neytandanum.

Sem dæmi um hina ómetanlegu frævunarvinnu býflugnanna,sem

yfirleitt er erfitt að meta fjárhagslega,má nefna að vinna býflugnanna

(alibýflugan og villtar tegundir) fyrir "landbúnaðinn"í Danmörku

hefur verið metinn a u. þ. b. 5000 milljónir íslenskra króna,

 

jafngóðar, ef ekki betri frævarar en alibýflugan. Í Japan hafa "einbýlis-

býflugur" af ættkvíslinni Osmia verið notaðar sem frævarar á ávaxtatrjám í

 meira en þrjá áratugi með góðum árangri. Í Bandaríkjunum  eru tegundir af sömu

ættkvísl,og býflugur af ættkvíslinni Megachile, einnig mikið notaðar, bæði til frævunar

á ávaxtatrjám og fræplöntum svo sem refasmára og hvítsmára. Þróunin síðustu árin

hefur verið í þá átt, að "einbýlisbýflugur" og hunangsflugur ern

smátt og smátt að taka við verkefni alibýflugnanna.

Síðastliðin 10 ár her ég m. a. unnið að því að þróa nýja frævara á

nytjaplöntum.Ég her fyrst og fremst unnið við "einbýlisbýfluguna"

Osmia rufa, sem oft er kölluð a dönsku, rauðbrúna ávaxtagarða-býflugan.

Auk rannsókna a þessari tegund her ég stundað rannsóknir á

framleiðslu hunangsflugubúa til notkunar í gróðurhúsum, fyrst og

fremst til frævunar á tómatplöntum.Ég ætla nú að gera grein fyrir

þessum rannsóknum í stuttu máli, og hvernig maður framleiðir og

notar þessar býflugur til frævunar.

Til að hægt sé að nota "einbýlis-býflugur"sem frævara, þurfa þær

að uppfylla ákveðin skilyrði. 1) Þær þurfa að verpa saman í hópum,

2) það þarf að vera tiltölulega auðvelt að fá þær til að verpa i tilbúna

hreiðurkassa, 3) þær þurfa að geta lifað á fjöldaplöntutegunda,4)

þær þurfa að koma úr vetrardvalanum þegar við komandi plöntutegund

blómstrar, 5) með höndlun býflugnanna þarf að vera auðveld,6)

þær þurfa að hafa mótstöðuafl gegn sjúkdómum og sníkjudýrum og

7) þær þurfa helst að vera friðsamar.

Tveir ættkvíslir"einbýlis-býflugna" uppfylla einkum þessi skilyrði,

en það eru ættkvíslirnar Osmia og Megachile. Lífshringur

Osmia Tufa er í stuttu máli eftirfarandi: Karldýrin og kvendýrin

koma fram úr vetrardvala snemma á vorin. Fyrst fer fram pörum og

stuttu eftir hana deyja karldýrin, en kvendýrin byrja strax að leita

uppi holur (10-20 cm djúpar, 6-8 cm I þvermal) í múr- eða tréveggjum.

þegar kvenfluga hefur fundið heppilegan varpstað, safnar hún

 

sjá danskan hreiðurskúr á hjólum fyrir tegundina Megachile rotundata.

Tegundin er fyrst og fremst notuð til frævunar á refasmára

flytja á milli akra,erum u. þ. b.l milljón býflugur.

Fljótlega upp úr síðustu aldamótum byrjuðu menn að reyna að nota

Hunangsflugur eða randaflugur sem "húsdyr" líkt og alibýfluguna

(Apis mellifera). Það var þó fyrst á árunum 1950-60 að hunangs-

Flugubú voru framleidd íeinhverju magni til frævunar ígróðurhúsum í

 Evrópu. Hunangsflugubúin var þó eingöngu hægt að framleiða þegar

drottningarnar voru komnar úr dvalanum, sbr. lífsferil hunangsflugna

hér að framan, og notkun þeirra var því bundin sumarmánuðunum.

Upp úr 1980var prófuð ný aðferð við  framleiðsluna,sem gerði

kleift að framleiðahunangsflugubú allan ársins hring. Samtíma þessari

uppgötvun jókst skilningur manna á mikilvægi skordýra frævunar

og eftirspurn eftir hunangsflugum jókst gífurlega um alla Evrópu, þó

sérstaklega íBelgíu og Hollandi.

Fyrstu fyrirtækin sem sérhæfðu sig íframleiðslu hunangsflugubúa,

og eru nú ein stærstu fyrirtæki sinnar tegundar,eru tvö, í  Hollandi og

Belgíu. Þessi fyrirtækiframleiða hvort um sig u.þ. b. 10000 bú á

viku, og selja til tómatbænda um viða veröld. Býflugurnar,eða réttara

sagt frævunareiningin(eitt bú getur frævað 2000 m2 gróðurhús í

ca. 6 vikur), eru  seld ísérstökum hreiðurkössum,tilbúnum til að

setja inn ígróðurhúsin. Framleiðslan á búunum fer fram á rannsóknarstofum-

lokuðum einingum. Það, að geta nú framleitt búin á rannsóknarstofum,

hefur gert framleiðslu stöðvunum m. a. kleift að hafa

strangt eftirlit með t.d. hugsanlegum sníkjudýrum og sjúkdómum.

Framleiðsla á hunangsflugubúi/frævunareining fer fram á eftirfarandi

hátt (mynd 8): A: "Nýjar" drottningar eru fyrst meðhöndlaðar

með CO2,sem hefur þau áhrif, að þær þurfa ekki að fara i dvala. B:

Drottningarnar,hver um sig, eru síðan settar ísmá kassa og fóðraðar

með frjókornum (safnað frá alibýflugum)og sykurvatni. C: Eftir ca.

3-6 vikur koma fyrstu vinnudýrin fram og er þá einingin flutt yfir í

 

 

 

 

 

Eggaldin                                                                     Sellerí

                                                                                   Asparagus

 

 

Fyrst og fremst með tilkomu nýrrar framleiðslutækni við ræktun á

 

 

fremst á afturbolnum.

 

 

 

 

 

 

 

 

Bombus hortorum má greina frá Bombus jonellus

á löngu andliti, langri tungu og stærðinni,en tegundin er mun

stærri en sú síðastnefnda. Karldýrin eru erfiðari viðfangs. Þau má m.a.

þekkja frá kvendýrunum á gulum hárum í  andliti, engum frjókornverkfærum

áafturloppum, gaddleysinu, skeggi a kjálkum og fjölda liða i þreifurunum.

Hjá býflugum almennt, að undanskilinni alibýflugunni,hafa öll kvendýr

 12 liði en karldýr 13.

Hunangsflugur framleiða ekki hunang og er því  eingöngu hægt að

nýta þær til frævunarverkefna. Aðeins alibýflugan framleiðir svo

mikið hunang að hægt sé að nýta það. Ástæðan liggur i því, að samfélag

alibýflugunnar er fjölært og lifir það (um 20000 vinnudýr og

drottningin) af veturinn. Til að geta lifað af veturinn safna býflugurnar

forða á sumrin. Þessu stelur býflugnabóndinn og fóðrar búin

sín á veturna með sykurvatni í staðinn.

Tilraunir til að rækta alibýflugur (tegund:Apis mellifera)á Íslandi

hafa verið gerðar með misjöfnum árangri. Fyrsta tilraunin var gerð á

Akureyri árið 1936. Eitt bú var flutt inn frá Noregi og fyrsta árið

Döfnuðu býflugurnar vel og framleiddu u. p. b. 10-12 kg af hunangi.

Sumarið eftir dóu þær allar, sennilega vegna þurrkatíðar, sem m.a.

gerði það að verkum að hvítsmárinn framleiddi nær ekkert sykurvatn

það ár,en hann var aðal fæðulindin.Annað bú var flutt inn strax um

vorið og framleiddi 10 kg af hunangi, en dó um veturinn.Næsta afgerandi

skref i sögu býræktunar á Íslandi var svo fyrst tekið árið

1953, en það ár var Býræktunarfélag Íslands stofnað.Á fyrsta aðalfundi

félagsins innrituðust 12 i félagið. Drifkrafturinn a bak við

stofnun félagsins var Dr. Melitta van Urbancic, en hún ræktaði býflugur

í Reykjavík ínokkur ár á bilinu 1950 til 1960. Síðan 1960

hafa örfáir aðilar reynt býræktun og hunangsframleiðslu hér á landi,

yfirleitt með frekar lélegum árangri. Ídag eru engar alibýflugur á Íslandi.

Þessar fyrstu tilraunir hafa sýnt og sannað að það er hægt að hafa

alibýflugur á Íslandi og stunda býrækt. Býflugurnar geta framleitt

hunang, þó ekki sé hægt að tala um neina stórframleiðslu,og þrátt

fyrir langa og stundum kalda vetur geta búið greinilega lifað það af.

Síðan 1960 hafa ekki orðið neinar afgerandi veturfarsbreytingar hér

á landi. Hinsvegar hefur flóra landsins breyst, þá sérstaklega með tilkomu

einkagarða,og frekar aukið möguleikana á að stunda býrækt á

Íslandi. Landanám nýju hunangsflugnanna og útbreiðsla þeirra,

undirstrikar þessa staðhæfingu. Þekking varðandi líffræði alibýflugna,

svo og á allri býflugnatækni,hefur fleygt fram síðastliðin 30 ár.

Einnig hafa komið fram nýjar undirtegundir eða "rasar", sem þola

kaldara veðurfar en áður. Því ætti að vera hægt að hefja á ný býrækt

á Íslandi með ákveðinni bjartsýni.

Það gefur auga leið að ekki er hægt að stunda býrækt hvar sem er á

Íslandi. Hér skiptir mestu máli hvar finna má fæðulindir með hina

réttu samsetningu og þéttleika. Ef við lítum a Íslensku flóruna, má

sjá af töflu 4 nokkrar þeirra plöntutegunda,sem væru einnig mikilvægar

fæðulindir fyrir alibýflugurnar. Hér vil ég nefna sérstaklega

víðitegundirnar,hvítsmárann og beitilyngið. Þessar tegundir eru útbreiddar

um allt land og yrðu örugglega ómissandi undirstaða býræktunarinnar.

T. d. mætti nota svæði eins og Heiðmörk til býræktunar.

Af öðum plöntum má nefna bláberjalyng, sortulyng,blóðberg,

blágresi, krækilyng,fífla og lúpínu. Að auki eru möguleikarnir enn

stærri á svæði sem Reykjavík og nágrenni. Það svæði, með hina

ríkulegu garða-flóru, gæti staðið undir töluvert stórum stofni af  alibýflugum.

Að byrja aftur býrækt á Íslandi er engin utópía. Ég er sannfærður

um að það er hægt. Það krefst að sjálfsögðu nokkurra frumrannsókna

og undirbúnings. Íraun er Ísland mjög spennandi staður fyrir býræktun.

Hér eru engir býsjúkdómar og sníkjudyr, sem er vaxandi

Vandamál á meginlandinu,og eru að útrýma sumum tegundum undirtegundanna.

Ef til vill væri hægt að nota Ísland sem einskonar friðarstað

fyrir undirtegundir alibýflugna í útrýmingarhættu.Varðandi

hunangsframleiðsluna,má maður ekki vænta of mikils. Hinsvegar er

víst ,að það verður af sérstökum gæðaflokki. Hver veit, nema e. t. v. í

framtíðinni verði hægt að finna Íslenskt hunang í hillum erlendra

stórmarkaða,og á glösunum stendur að sjálfsögðu - GEYSIR-HUNANG,

framleitt af alibýflugnabúum staðsettum á Ísenskum arðhitasvæðum.

Í grein minni hef ég stiklað á stóru varðandi býfluguna og blómið,

enda er samband þeirra flóknara en svo að hægt sé að gera grein fyrir því í

stuttu máli. Tegundafjöldi býflugna í heiminum talar sínu

máli. Síðan ég byrjaði að rannsaka býflugur, en það var fyrst árið

1979 hér á landi, hef ég verið gagntekinn af þessum margbreytilegu

skordýrum, fjölbreytni þeirra og hinu einstaka og frábæra sambandi

þeirra við blómin. Án þeirra væru engin blóm á jörðinni og án

blómanna væru engar býflugur til. Ég vona að greinin haft varpað

einhverju ljósi á þetta samband og dýpkað skilning lesenda á hinu

kalssíska vandamáli um býfluguna og blómið. Í gegnum aldirnar

hefur mikið verið ritað um býflugur og samband þeirra við blómin.

Yrði of langt mál að telja upp allar þær heimildir og fróðleik hér.

Mig langar þó að enda þessa grein með nokkrum skrifuðum orðum

Charles Darwins, en hann gerði sér fullkomlega grein fyrir sambandinu

á milli hunangsflugna og framleiðslu rauðsmárafræja,og af

hverju gamlar piparmeyjar áttu ketti. Hann skrifaði: